قواعد تحقیق علمی

تحقیق علمی به عنوان فرایند کشف مجهول و یافتن پاسخ برای مسئله یا مسائل، از ویژگیها و قواعدی برخوردار است که در ذیل بیان می شود.

١. توسعه ای بودن. تحقیق علمی باید بر مسائلی تأکید کند که هنوز در قلمرو معرفتی بشر قرار نگرفته یا ابهامهایی درباره آن وجود دارد. طبعا، اگر تحقیق علمی به این موضوع توجه نکند، کار جدیدی انجام نخواهد شد و چیزی به معلومات بشر افزوده نخواهد گشت.

۲. قابلیت بررسی داشتن. تحقیق علمی باید امکان پذیر و قابل اجرا باشد؛ یعنی باید بتوان ماهیت مسئله آن را شناسایی نمود؛ بنابراین در تحقیقاتی که ماهیت تجربی یا اجتماعی دارند، باید امکان مشاهده و اندازه گیری و آزمایش وجود داشته باشد. ولی، اگر تحقیق از سنخ معقولات باشد، با استفاده از روشهای استدلال قیاسی و تمثیلی امکان اثبات آن وجود دارد.

۳٫ نظم داشتن. تحقیق علمی فرایندی شامل مراحل منظم است؛ بنابراین؛ چون رعایت نظم و ترتیب در مراحل گوناگون تحقیق باعث به ثمر رسیدن آن با رعایت اصل صرفه جویی در زمان، بودجه، نیروی انسانی و امکانات و ابزارها می شود و از همه مهم تر گردآوری، طبقه بندی، تجزیه و تحلیل، استنتاج و شناخت دقیق مسئله را عملی و امکان پذیر می سازد، باید هر نوع تحقیق علمی به گونه ای انتخاب شود که بتوان با رعایت نظم و ترتیب آن را به انجام رساند.

۴. تخصص طلبی. انجام دادن تحقیق علمی مستلزم برخورداری پژوهشگر از تخصص و تبحر است. امروزه تحقیقات علمی از پیچیدگیهای خاصی برخوردار است و روشهای به کار گرفته شده در آنها نیز متنوع و پیچیده است؛ بنابراین، محقق باید از همه روشهای متنوع و گسترده آگاهی داشته باشد و با تسلط بر آنها و استفاده از مهارت خود پژوهش مورد نظر را انجام دهد. امروزه در تحقیقات علمی در سطح گسترده ای از آمار و رایانه استفاده می شود. پس، محقق باید با مفاهیم، نرم افزارها و طرز بهره برداری از این دانشها نیز آشنایی داشته باشد تا بتواند تحقیقی ارزشمند و قابل قبول را به انجام برساند.

۵. قابلیت تعمیم. تحقیقات علمی معمولا در قلمروهای محدود انجام میشود تا امکان کنترل، مشاهده و مطالعه وجود داشته باشد. با این حال، این قلمرو محدود به گونه ای انتخاب می شود که نتایج به دست آمده به کل جامعه تعمیم پذیر باشد. در علوم اجتماعی محقق ناچار است با رعایت ضوابط خاصی به مطالعه بخشی از جامعه که اصطلاحا به آن «نمونه» می گویند بپردازد. نمونه با روشهای آماری انتخاب می شود، به نحوی که معرف کل جامعه مورد مطالعه باشد.

۶٫ دقت طلبی. به منظور اطمینان از صحت نتایج و به دست آوردن شناخت واقعی از پدیده مورد پژوهش، رعایت دقت در مراحل مختلف کار و اطمینان از صحت مطالب امری ضروری است. محقق باید در کار تحقیق دقیق باشد و در هی مرحله کار انجام شده را به دقت مورد کنترل و بازبینی قرار دهد و از صحت آن اطمینان حاصل نماید. دقت در طراحی اولیه تحقیق، به خصوص برآوردها، دقت در تعریف مسئله تحقیق، دقت در مطالعه سوابق امر، دقت در برآورد حجم نمونه، دقت در گردآوری اطلاعات و کاربری و تجزیه و تحلیل آن و دقت در تنظیم و نگارش گزارش تحقیق از ضروریات است. به علاوه، برای اطمینان از صحت و دقت کار لازم است محقق هر مرحله ای را که انجام میدهد مجدد کنترل و بازبینی نماید، هرچند بیشترین دقت محقق باید صرف کنترل داده ها و اطلاعات گردآوری شده و طبقه بندی و تجزیه و تحلیل آن گردد، زیرا اطلاعات مبنای اصلی نتیجه گیری و پیدا کردن شناخت و کشف مسئله است. با توجه به اهمیت دقت در کار تحقیق، توصیه میشود حداقل یک بار فرد دیگری از گروه تحقیق کار انجام شده را کنترل و بازبینی کند. نکته دیگر اینکه تدوین پرسشنامه و فعالیت پرسشگری و کدگذاری و انتقال داده ها به رایانه (پانچ دادهها) و مانند آن نیز باید مورد مراقبت و کنترل و بازبینی قرار گیرد تا میزان خطا و اشتباه به حداقل ممکن کاهش یابد.

۷. واقعی بودن. از آنجا که در هر تحقیق برای کشف واقعیت و حقیقت | پدیده ها تلاش می شود، محقق باید سعی نماید اطلاعاتی را که جمع آوری می کند واقعیت و حقیقت داشته باشد و از امور ذهنی و تخیلی پرهیز نماید. اگر این قاعده رعایت نشود، محقق نخواهد توانست واقعیت و حقیقت را کشف نموده، مسئله تحقیق را حل نماید؛ زیرا کشف واقعیت مستلزم در اختیار گرفتن داده ها و اطلاعات واقعی است.

۸. قاعدة تجاهل. این قاعده منسوب به کوویلیه جامعه شناس فرانسوی است و بر این نکته تأکید دارد که محقق باید به هنگام شروع و انجام دادن تحقیق، ذهنش از مسئله مورد بررسی خالی باشد و از هر گونه پیشداوری و قضاوت عجولانه و دخالت دادن تصورات و اطلاعات ناقص خود در کار تحقیق پرهیز نماید. رعایت این قاعده باعث می شود تا محقق جریان طبیعی تحقیق را پیگیری نموده، در چهارچوب فرایند تحقیق علمی اطلاعات مورد نیاز را گردآوری و تجزیه و تحلیل کند تا به شناخت واقعی دست یابد. .

 ۹. صبر طلبی. تحقیق علمی مستلزم سپری شدن زمان است. اساسا انجام دادن هر یک از مراحل تحقیق به طور طبیعی نیازمند گذشت زمان است و نمی توان در آن عجله کرد. بعضی از تحقیقات علمی ماهیت تداومی دارد و زمان طولانی تری را باید برای انجام دادن آن صرف کرد؛ برای مثال، مطالعه تحولات شخصیتی انسان طی چندین سال یا مطالعه تغییراتی که در زمین کشاورزی بر اثر کشت پشت سر هم یا با آیش ایجاد می شود ماهیت تداومی دارد؛ از این رو، محققی که دست به چنین تحقیقی می زند باید بسیار صبور و بردبار باشد. گاه در کار تحقیقاتی موانع و مشکلاتی پیش می آید و اوضاع بر وفق مراد محقق پیش نمی رود. موانع مالی، موانع تسهیلاتی، موانع نیروی انسانی و … از این نوع مشکلات است. در چنین شرایطی نیز محقق باید حوصله و بردباری به خرج داده از ادامه کار مأیوس نشود؛ چون به هر حال کار تحقیقاتی به سادگی مقدور نیست و قطعا با مشکلات همراه است.

۱۰. جرئت طلبی. تحقیق علمی نیازمند جرئت و جسارت است. شجاعت در کار تحقیقاتی حداقل در دو جا لازم است: اول در برخورد با مشکلات و موانع و تهدیدهایی که در جریان تحقیق پیش می آید؛ دوم در هنگام نوشتن یا ارائه گزارش تحقیق و اظهار نتایج آن. بعضی از تحقیقات در هنگام اجرا با مخاطراتی روبه رو می شود که نه تنها تحقیق، بلکه تندرستی محقق را نیز تهدید می کند؛ مثلا محققی که در آزمایشگاه میکروب شناسی یا بیماری شناسی تحقیق می کند خطر آلودگی تهدیدش می نماید. همچنین، محققی که در امور هسته ای مشغول تحقیق است، زیست شناسی که در جنگلهای منطقه استوایی مشغول مطالعه یک گونه گیاهی یا جانوری است، جغرافیادانی که در محیطهای گوناگون طبیعی و انسانی مشغول مطالعه پدیده های محیطی است، جملگی عملا از جان خود مایه می گذارند تا بتوانند حقیقت و واقعیتی را کشف کنند و به گسترش قلمرو معرفتی بشر کمک نمایند. در مرحله پایانی کار تحقیق و ارائه گزارش آن به خصوص در تحقیقاتی که در حوزه مسائل انسانی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی انجام می شود شهامت لازم است، زیرا نتایج تحقیق ممکن است برای عده ای خوشایند نباشد و مقاومتهایی را باعث مثلا ممکن است یک دولت یا حکومت از نتیجه تحقیقی ناراحت شود یا یک گ دینی و مذهبی یا فرهنگی و اجتماعی از نتایج تحقیق راضی نباشد.

 ۱۱. نیاز به مدیریت واحد. در تحقیقات گروهی، به ویژه آنهایی که از و و ابعاد گسترده ای برخوردارند، لازم است مدیریت واحدی در کلیه مراحل تحق حضور داشته باشد تا بتواند مراحل تحقیق را به صورت منظم پیش ببرد و فعالیتها زیر مجموعه ها و گروهها و افراد حاضر در تحقیق را هماهنگی نماید. این امر باعث جلو گیری از بروز اغتشاش، سردر گمی، اختلاف نظر و تداخل در کار می شود و سلامت جریان تحقیق و صرفه جویی را در کلیه زمینه ها باعث می شود.

 ۱۲. رعایت اصل بی طرفی. رعایت این اصل از سوی محقق ضروری است. محقق انسان است و بنابراین ایدئالها، آرزوها، باورها و عقاید خاص خود را دارد و به ارزشهای خاصی نیز علاقه مند است؛ از این رو، جدا شدن از این وابستگیها و دور نگه داشتن جریان تحقیق از تأثیر پذیری آنها کاری مشکل است و همت بالای محقق را طلب می کند. این مشکل به ویژه در تحقیقات مربوط به علوم انسانی و اجتماعی بیشتر وجود دارد.

در هر صورت، سلامت تحقیق مستلزم رعایت اصل بی طرفی است و محقق ناچار باید تحقیق خود را از قید این مسائل رها کند. در غیر این صورت، مراحل تحقیق به ویژه در تدوین فرضیه، گردآوری اطلاعات، تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری تحت تأثیر آنها قرار خواهد گرفت و نتایج دستکاری شده ای ارائه خواهد شد که فاقد اعتبار علمی لازم است.

 ۱۳. اجتهادی بودن تحقیق کار تحقیق باید به نتیجه ای بدیع منتهی شود که مبین ماهیت پدیده یا تشخیص رابطه بین پدیده ها و اشیاء باشد. به بیان دیگر، مخفی باید در انتهای کار و بر اساس نتایج حاصل شده توانایی ارائه نظریه ای را چگونگی واقعیت و حقیقت را توضیح دهد، داشته باشد.

۱۴. اتکا بر اطلاعات دست اول. برجسته ترین ویژگی پژوهش علمی ابتنای آن بر سر چشمه ها و اطلاعات دست اول است و همین امر پژوهش علمی را از سایر فعالیتهای مشابه نظیر مطالعه، بررسی، تدوین و تألیف متمایز می نماید. پژوهشگر با تکیه بر سر چشمه های اصلی اطلاعات نظیر جامعه آماری، آرشیوها، آزمایشگاه، فضای جغرافیایی و غیره اطلاعات پایه و داده های مورد نیاز خود را گردآوری، فشرده سازی، تحلیل و مورد ارزیابی و نتیجه گیری قرار می دهد. اطلاعات و داده های دست اول محقق را در دستیابی به نظریه و نتیجه ای بدیع و تدوین گزاره علمی در راستای حل مسئله یا معلوم کردن مجهول یاری می دهد.

Leave a comment

ورود اعضا

| Register

رمز عبور خود را فراموش کرده اید؟